Кога го слушаме зборот уметник, во мислите обично ни се јавува одредена слика: сликар пред платно, писател наведнат над ракопис, композитор пред пијано. Уметноста често ја гледаме како посебна професија, резервирана за исклучително надарените луѓе кои создаваат конкретни, естетски дела наменети за уживање.
Во 1932 година, психоаналитичарот и филозофот Ото Ранк ни понуди нова перспектива, во своето влијателно дело, Уметност и уметник: Творечкиот нагон и развојот на личноста (Art and Artist: Creative Urge and Personality Development).
Ранк, современик и некогашен близок соработник на Сигмунд Фројд, ни понуди радикална теза: уметноста не е само нешто што го создаваме; таа е фундаментален став кон човечкото постоење.
За Ранк, најважното ремек-дело на кое некогаш ќе работиш не е предмет што го создаваш, туку обликувањето на сопствената личност, изборите, работата и животот.
Еве подетален осврт на гледиштето на Ранк за креативноста, и на тоа како неговите идеи нудат свежа перспектива за секојдневниот живот и кариерата.
Централниот конфликт: Стравот од животот наспроти стравот од смртта
За да го разбереме гледиштето на Ранк за креативноста, прво треба да ја погледнеме егзистенцијалната динамика за која тој верувал дека го поттикнува човечкото однесување: напнатоста меѓу два фундаментални стравови.
- Стравот од животот: стравот да излезеш од толпата, да стоиш сам како индивидуа и целосно да ја преземеш одговорноста за сопствената единственост.
- Стравот од смртта: стравот целосно да се изгубиш себеси, толку многу да им се прилагодиш на општествените очекувања што твојата индивидуалност целосно е проголтана.
Повеќето луѓе се справуваат со оваа напнатост така што целосно се прилагодуваат на општествените правила (она што Ранк го нарекол Прилагодениот тип), или пак ја свртуваат својата творечка енергија навнатре, што резултира со самосомневање и внатрешна анксиозност (Невротичниот тип, или artiste manqué, односно „пропаднат уметник").
Третиот тип, или креативната индивидуа, сепак учи да го препловува овој среден пат. Таа ја прифаќа непријатноста од тоа да се издвои (со што го надминува стравот од животот), барајќи истовремено смислена поврзаност со светот околу себе (со што го надминува стравот од смртта). Креативноста станува алатка преку која потврдуваме кои сме, без притоа целосно да се повлечеме во изолација.
Твојата личност како главно ремек-дело
Ова е делот од аргументот на Ранк на кој најчесто се навраќам.
Пред уметникот да создаде слика или книга, тврдел Ранк, неговата прва и најважна работа е намерниот развој на сопствената Волја, неговата автономна способност да носи свесни одлуки.
Тоа го менува начинот на кој ја гледаме личноста. Не како фиксен склоп на особини што ти биле дадени, туку како нешто поблиско до дело што сè уште е во процес на создавање. Гледано на овој начин, обичниот избор престанува да биде неутрален. Повеќето денови течат по сценарија наследени од културата и навиката, никогаш преиспитани. Но, повремено, во некој од тие денови се појавува помал момент, одлука која однадвор изгледа неважна, кога можеш да застанеш доволно долго за да се запрашаш каква вредност всушност обликуваш со тоа.
Растот, гледан вака, престанува да личи на самоусовршување, а почнува да личи на работата на вајар: повторување, дотерување, отсекување на она што повеќе не припаѓа. Да ја надраснеш старата верзија на себеси е непријатно од истата причина поради која е непријатно да се дотерува ракопис. Нешто веќе создадено мора да се распадне, за нешто поточно да може да зазема негово место. За Ранк, поднесувањето на таа непријатност не било спореден ефект од растот. Тоа било самиот творечки чин.
Внесување „уметнички став" во секојдневната работа
Дали една обична секојдневна работа, било во администрација, менаџмент, комуникации, стратегија или човечки ресурси, може да биде простор за уметничко изразување?
Од Ранкова перспектива, одговорот е да. Разликата меѓу механичкиот труд и творечката работа не е во називот на работното место, туку во тоа од каде доаѓа поттикот.
Задача извршена само затоа што е побарана од тебе, со исклучена волја, троши нешто специфично. Можеш да ја почувствуваш разликата меѓу тоа осум часа да извршуваш туѓа замисла и ден во кој твојата сопствена волја навистина го допрела она што си го направил. Тоа се препознава во ситниците. Некој влегува на состанок кој се распаѓа на три преклопувачки жалби и, наместо само да посредува, му дава на хаосот вистинска форма. Го именува тоа што навистина се бара, и просторијата се смирува околу тоа. Ранк би рекол дека тоа е волјата која ја врши својата најосновна задача: дава форма на она што инаку би останало хаос, без разлика дали материјалот е масло за сликање или вторник наутро кој никој не го планирал.
Истата разделба се провлекува и низ начинот на кој сме со луѓето. Разговорот може да тече по сценарио, или може да стане место каде што две волји навистина се среќаваат, а тоа бара повеќе присутност отколку што ја добива поголемиот дел од размените меѓу луѓето. Начинот на кој слушаме, и моментите кога дозволуваме еден дијалог да го претвори конфликтот во вистинско разбирање, наместо само да го управуваме, се свој вид на занает.
Сепак, постои вистински ризик и на спротивната страна, кога се грижиш премногу. Ранк директно го спомнува професионалниот идентитет како еден од начините на кои луѓето се стопуваат со колективот, веднаш до религијата и семејството. Значи, опасноста не е само во отсуството. Таа е во тоа целосно да се изгубиш во работата, до степен во кој веќе не постои „ти" различно од улогата. Работата е реална и вредна да се работи добро. Таа е само платно, не идентитет. За да се практикува уметност во рамки на работа, мора да се одржи психолошка независност. Работата ја дава структурата, но ти остануваш автор на своите избори.
Ништо од ова не бара штафелај или договор со издавач, а токму тоа е делот од аргументот на Ранк кој ми дава најголема слобода. Тој бара нешто и поголемо и помало од талентот: да преземеш одговорност за сопствената волја, во изборите кои веројатно никој друг никогаш нема да ги забележи. Мислам дека тоа е дефиницијата вредна да се задржи.
Секој пат кога избираш намера наместо рутина, кога му даваш малку форма на нешто хаотично, или дозволуваш еден разговор да стане искрен наместо учтив, го правиш истото што го прави уметникот пред штафелај, само во медиум кој никој не се сетил да го нарече уметност.
Јас тоа го нарекувам постојан занает на создавање себеси.